Pozwy zbiorowe – prawdy i mity

W dobie coraz większej ilości spraw dotyczących roszczeń przeciwko emitentom papierów wartościowych, Klienci często pytają o dochodzenie swoich praw w postępowaniu grupowym. Niestety, prawnicy muszą wtedy skonfrontować ich z rzeczywistością i wydobyć z marzeń o historii znanych głównie z amerykańskich filmów o tematyce prawniczej. W Polsce możliwość składania pozwów zbiorowych stworzono w 2009 r. Warto wiedzieć, że obranie takiej drogi ma zarówno swoje plusy, jak i minusy.

Wymogi

Instytucję pozwu zbiorowego reguluje Ustawa z dnia 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Według tych przepisów pozew zbiorowy może złożyć przynajmniej 10 osób. Warunkiem jest oparcie go na jednakowej podstawie faktycznej. Pozwy wnosić można w sprawach dotyczących roszczeń o ochronę konsumentów, z tytułu odpowiedzialności za szkodę, która została wyrządzona przez produkt niebezpieczny i z tytułu czynów niedozwolonych.

Złożenie pozwu grupowego wiąże się z ustaleniem zryczałtowanej (ujednoliconej) wysokości kwoty odszkodowania, o jakie występuje grupa. Wyklucza to zatem możliwość roszczeń indywidualnych poszczególnych uczestników grupy. Możliwe jest jednak utworzenie mniejszych podgrup, jeżeli szkody i roszczenia finansowe członków grupy są zbyt rozbieżne, aby dojść do porozumienia w tym zakresie. Pozew zbiorowy musi spełniać warunki wskazane w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące wnoszenia powództwa (m. in. określać sąd właściwy do rozpoznania sprawy, strony wraz z ich prawidłowym oznaczeniem, wartość przedmiotu sporu, itd.). Pozew zbiorowy musi zawierać:

  • wniosek o rozpoznanie sprawy w postępowaniu grupowym;  
  • wskazanie okoliczności potwierdzających spełnienie wymogów formalnych dotyczących postępowań grupowych (tj. co najmniej 10 osób występujących z takim samym roszczeniem w oparciu o tą samą lub taką samą podstawę faktyczną);
  • dokonanie ujednolicenia wysokości roszczeń członków grupy lub podgrupy;
  • w przypadku roszczeń pieniężnych – określenie wysokości roszczenia każdego z członków grupy lub podgrup;
  • oświadczenie powoda o tym, że działa on w charakterze reprezentanta grupy;
  • w charakterze załączników – oświadczenia członków grupy o przystąpieniu do grupy i wyrażeniu zgody na osobę reprezentanta;
  • w charakterze załącznika – umowę fachowego pełnomocnika z reprezentantem grupy, w której określone zostanie wynagrodzenie pełnomocnika.

Koszty

Jak każda sprawa cywilna, również ta prowadzona w postępowaniu grupowym wiąże się z wniesieniem opłat. Opłata sądowa wynosi co do zasady 2% wartości przedmiotu sporu, jednak nie mniej niż 30 zł i nie więcej niż 100 000 zł. Ze względu na to, że w dniu wniesienia pozwu trudno wskazać dokładną wartość przedmiot sporu (skład grupy zwykle nie jest jeszcze wtedy ostateczny), to sąd wyznacza opłatę tymczasową – maksymalnie 10 000 zł. Dopiero w chwili ukończenia postępowania sąd wyznacza opłatę ostateczną. Warto również wskazać, że sąd, na żądanie pozwanego, może zobowiązać powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów postępowania. Nowelizacja ustawy z 2017 r. nałożyła na pozwanego obowiązek uprawdopodobnienia, że powództwo jest bezzasadne oraz że brak kaucji uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie orzeczenia w przedmiocie kosztów postępowania w razie oddalenia powództwa. Kaucja nie może być wyższa niż 20% wartości przedmiotu sporu i należy ją złożyć w gotówce.

W przypadku pozwu grupowego najprawdopodobniej mniejszy będzie koszt związany z pomocą prawną, gdyż jeden pełnomocnik będzie reprezentował interes całej grupy. Wielu Klientów odracza w czasie decyzję o pozwaniu dłużnika w trybie indywidualnym, bowiem twierdzą oni, że koszty pełnomocnictwa będą dla nich zbyt wysokie. Jednak należy pamiętać, że kwestia wynagrodzenia dla kancelarii w przypadku współpracy jest ustalana indywidualnie z Klientem i istnieją np. modele rozliczeń płatności ratalnych lub opłaty wstępnej + success fee. Wszystko jest kwestią indywidualnych negocjacji z Klientem.

Rodzaje spraw w Polsce

Jak wynika z danych opublikowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości, w latach 2010-2018 łącznie do polskich sądów wpłynęło 256 pozwów grupowych w sprawach cywilnych oraz 9 w sprawach gospodarczych, czyli łącznie 265 spraw (niemniej jednak 103 sprawy z tej liczby nie zostały rozpoznane merytorycznie – 54 pozwy grupowe zostały zwrócone, a 49 odrzucono). Analiza przebiegu postępowań ww. sprawach prowadzi do wniosku, że postępowania grupowe sprawniej przebiegają w mniejszych sądach, gdzie sprawy takie są szybciej rozpoznawane niż np. w szczególnie obleganym Sądzie Okręgowym w Warszawie. Zakres stosowania przepisów dotyczących grupowego dochodzenia roszczeń jest niezwykle szeroki. Jak pokazuje praktyka, w Polsce największa część spraw objętych pozwami zbiorowymi dotyczy ochrony praw konsumentów:

  • W marcu 2018 r. ośmioro byłych pracowników sieci Biedronka walczyło w sądzie o odszkodowania za łamanie praw pracowniczych i przepisów BHP w latach 1995- 2005. Ci, którzy poszli do sądu 15 lat temu, wygrywali procesy, a składy sędziowskie przyznawały, że dochodziło do wyzysku i pracy w skandalicznych warunkach. W listopadzie 2020 r. Sąd prawomocnie oddalił proces rozpoczęty w 2018 r. Byli pracownicy Biedronki przegrali proces o naruszenie dóbr osobistych z właścicielem sieci Jeronimo Martins i musieli pokryć wysokie koszty sądowe, na które ich nie stać.
  • W maju 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo grupy kredytobiorców przeciwko Bankowi Millennium o ustalenie odpowiedzialności banku z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w związku z umowami o kredyt hipoteczny indeksowany do franka szwajcarskiego. Powództwo zostało wytoczone w 2014 r. przez grupę kredytobiorców reprezentowaną przez Miejskiego Rzecznika Konsumentów w Olsztynie, a w procesie kwestionowano ponad 3,2 tys. umów frankowych.
  • W grudniu 2020 r. i styczniu 2021 r. polska spółka CD Projekt S.A. informowała o wniesionych pozwach zbiorowych przez kancelarie działające w imieniu grupy posiadaczy amerykańskich papierów wartościowych. Kancelarie występujące przeciwko polskiej spółce zarzucały jej składanie fałszywych oświadczeń oraz nieujawnienie faktu, że granie w nową produkcję firmy, „Cyberpunk 2077”, było praktycznie niemożliwe na systemach Xbox i Playstation starszej generacji z powodu ogromnej liczby błędów. W połowie grudnia 2021 r. CD Projekt podpisał wiążące porozumienie zawierające kluczowe warunki ugody, czyli „Settlement Term Sheet”, ze skarżącymi spółkę w USA. Spółka wraz z ubezpieczycielem, Colonnade Insurance, wypłaci im łącznie 1,85 mln USD.

Class action w USA

Pozwy zbiorowe i grupowe dochodzenie roszczeń (tzw. class action) najbardziej popularne są w Stanach Zjednoczonych. Tam też zasądzane są najwyższe odszkodowania, sięgające setek milionów dolarów. Są to na przykład pozwy przeciwko firmom farmaceutycznym, producentom kosmetyków, żywności czy artykułów tytoniowych:

  • W 2018 r. sąd w Missouri przyznał 22 kobietom 4,7 mld dolarów w pozwie zbiorowym przeciwko Johnson & Johnson, ale w czerwcu 2021 r. sąd apelacyjny usunął z pozwu dwie kobiety i obniżył kwotę do 2,12 mld dolarów. Ława przysięgłych uznała, że produkty z talkiem zawierały azbest, a talk z domieszką azbestu może powodować raka jajnika. Pozew zbiorowy wytoczyły kobiety, które zarzuciły firmie, że zachorowały na raka jajnika w wyniku używania talków produkowanych przez tę firmę, które zawierały rakotwórczy azbest. Chodzi o popularny puder Johnson’s Baby Powder.
  • Koncern Google nie ma ostatnio łatwego życia w Stanach Zjednoczonych. W maju 2021 r. sąd w San Francisco zdecydował, że będzie prowadził postępowanie w sprawie pozwu zbiorowego wniesionego przez 10,8 tys. pracownic Google przeciwko koncernowi. Google jest oskarżany o to, że płaci kobietom mniej niż mężczyznom na tych samych stanowiskach, firmie grozi 600 mln dolarów odszkodowań. Z kolei lipcu 2021 r. prokuratorzy z 36 stanów w USA skierowali do sądu w Kalifornii zbiorowy pozew przeciwko Google, jego macierzystemu holdingowi Alphabet oraz spółkom zależnym w Irlandii i w Azji. W pozwie koncern jest oskarżany o praktyki monopolistyczne związane z Google Play, jednym z dwóch najpopularniejszych sklepów z aplikacjami.
  • W lutym 2022 r. Facebook poinformował, że chce w ramach ugody zapłacić odszkodowanie w wysokości 90 mln dolarów w ramach pozwu zbiorowego w USA. Firma ma zostać ukarana za nieuprawnione śledzenie poczynań internautów w sieci i wyrównać im straty. Sprawa sięga 2012 r., kiedy w USA został złożony pozew zbiorowy przeciwko Facebookowi, który obecnie znajduje się w strukturach koncernu Meta

Pozew zbiorowy w Ameryce może złożyć nieformalna grupa osób, organizacja, instytucja czy fundacja. Mogą to być ludzie oznaczeni z imienia i nazwiska, ale też osoby anonimowe, których interes można zabezpieczyć złożonym pozwem zbiorowym. Należy podkreślić, że w Stanach Zjednoczonych składa się pozwy zbiorowe tylko wtedy, gdy grupa jest na tyle liczna, iż współuczestnictwo w procesie wszystkich poszkodowanych jest niemożliwe. Najważniejsze jest jednak, aby wystąpienie o wspólne roszczenie posiadało odpowiednią podstawę prawną lub miało faktyczne odzwierciedlenie w żądaniach skarżących.

Możliwe do osiągnięcia korzyści finansowe z pozwu grupowego będą znacznie mniejsze w porównaniu z pozwem indywidualnym. Dodatkowo, sprawy grupowe zazwyczaj są sprawami skomplikowanymi, stąd na sprawiedliwość wymierzaną przez polski wymiar sprawiedliwości trzeba niestety czekać dłużej niż w sprawach indywidualnych. Niestety, jedynymi wygranymi w postępowaniach zbiorowych nadal wydają się być kancelarie prawne, które dzięki szerokiemu marketingowi dotyczącymi pozwów zbiorowych pozyskały setki klientów. Klienci ci najpierw musieli zapłacić za obsługę prawną w powództwie zbiorowym, a następnie będą musieli zapłacić dodatkowe wynagrodzenie za wytoczenie spraw indywidualnych po zakończeniu sporu zbiorowego. W związku z powyższym, oraz jak pokazuje nasza praktyka, w sprawach przeciwko emitentom obligacji znacznie skuteczniej wypadają postępowania indywidualne.